Ավելորդ մարդիկ

Երբևէ ձեզ ավելորդ զգացել եք? Ես` այո. մի անգամ գնացել էի մի համերգի, որը "հեչ ինձ համար չէր": Զզվելի զգացում է: Սեփական "ես"-ը ստորացնող զգացում է: Լինել մի տեղ, որտեղ դու սպասված չես, ցանկալի չես, պարզապես տեղին չես:
Լինել ավելորդ համերգին...
Լինել ավելորդ երեկույթին...
Լինել ավելորդ ակումբում...
Լինել ավելորդ բուհում...
Լինել ավելորդ կյանքում..չէ, այս մեկը ես բացառում եմ: Կյանքում բոլորն իրենց տեղերն ունեն, բոլորը վաղուց նոր արդուկված ու ծալված սրբիչների պես դարսված են համապատասխան դարակներում: Միայն..ոչ բոլորը դա գիտեն:

Երբ մեկն իրեն մի տեղ ավելորդ է զգում, ու փորձում է փախչել այդտեղից իրավիճակը շտկելու համար, շատ լավ է: Իսկ երբ իրենք` ավելորդները, չեն էլ կռահում իրենց` ավելորդ լինելը, սարսափելի է:
Ավելորդ մարդիկ իդեաական տարբերակում իրենք պետք է գնան իրենց չպատկանող վայրից, իսկ երբ դա իրենց չի հաջողվում, օգնել է պետք:
Տեղ չպիտի ունենան ավելորդ մարդիկ այնտեղ, որտեղ ավելորդ են: Փոխարենը թող գնան ու փառք վայելեն այնտեղ, որտեղ իրենց տեղն են:

Կրթությունը անվերջ գործընթաց է

«Անկախ տարիքից` յուրաքանչյուր մարդ պիտի կրթություն ստանալու և զարգանալու հնարավորություն ունենա, քանի որ հմտությունները շատ արագ հնանում են», -  մի առիթով ասել է Գերմանիայի ժողովրդական բարձրագույն դպրոցների միության հայաստանյան մասնաճյուղի ղեկավար, մեծահասակների կրթության ասոցիացիայի անդամ Նազարեթ Նազարեթյանը:

Դե, իմ կարծիքով, իրականում հմտությունները չեն հնանում, այլ նորերը ձեռք բերելու պահանջն է թարմացվում, ու այսօր լավ հաշվապահ լինելու համար բավարար չէ, որ փորձ ունենաս այդ ոլորտում, պետք է նաև կարողանաս առցանց ներկայացնել հաշվետվությունները, կիրառել էլեկտրոնային ստորագրություններ, բլանկերի ձևեր և այլն և այլն: Իսկ լավ դասախոսներն էլ, հատկապես լեզու դասավանդողները վաղուց են անցել առցանց պարապմունքների, որն ի միջի այլոց, մեծապես նպաստում է իրենց տարիքից և հասարակական կարգավիճակից «նեղվող»  մեծահասակների կրթությանը: Շատերն էլ անցել են համակարգչային տեխնոլոգիաների կիրառմանը` դասերը բուհերում ավելի ինտերակտիվ դարձնելու նպատակով:
Այո, բոլորն էլ ստիպված են ժամանակին համընթաց քայլել և իրենց մասնագիտական հմտությունների մակարդակով համապատասխանել ժամանակակից աշխարհի պահանջներին: Ստացվում է, որ ոչ միայն մեծահասակները պետք է անընդհատ նոր գիտելիքներ ձեռք բերեն, այլև հենց իրենց սովորեցնողները, անգամ այն պարագայում, երբ նրանք երկար տարիներ շարունակ դասավանդել են այդ առարկան և բավական հմտացել իրենց գործում:

Մեր երկրում մեծահասկաների կրության հետ կապված խնդիրներին պետական մակարդակով առաջին անգամ անդրադարձ կատարվել է 2009 թ-ին կառավարության կողմից ընդունված համախատասխան հայեցակարգով: Կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանի բնորոշմամբ` սա առաջին փաստաթուղթն էր, որ թույլ տվեց այս խնդրի համար բացել իրավական լուծումների դռները: Նախարարը չի բացառում նաեւ որ առաջիկայում ոլորտին առնչվող օրենք ընդունվի: Սակայն սա դեռ չի ապահովում մտահղացումների իրականացմանը. հայաստանցի մեծահասակներից շատ քչերն են այնուամենայնիվ նորից իրենց «դպրոցական» զգում առանց կաշկանդվելու: Եվ նրանց մխիթարելու է գալիս պարոն նախագահի հետևյալ միտքը. «Համաշխարհային լավագույն կրթական փորձը ապացուցում է, որ ցկյանս կամ մեծահասակների կրթությունը կրթական համակարգի անբաժանելի մասն է, որը թույլ է տալիս ապահովել աշխատաշուկայի պահանջներին համահունչ աշխատուժի վերապատրաստում, նաև հնարավորություն է ընձեռում քաղաքացիներին կատարելագործվել ու պահանջված գզալ»:

Դե ինչ, սիրելի մեծահասակներ, մի կաշկանդվեք, երբ ստիպված եք, կամ որ ավելի հաճելի է, ստիպված չեք, բայց հետաքրքրված եք ձեր հմտություններն ու գիտելիքները թարմացնելով. սովորելը միայն դպրոցականների և ուսանողների պարտականություն-առաքելությունը չէ. դա բոլորիս` դեպի բարեկեցիկ և հետաքրքիր ապագա գնալու, զարգանալու միակ եղանակն է, և կրթությունը` որպես գործընթաց, վերջ չունի. կրթությունը անվերջ գործընթաց է:

Մինչև մահ...

Ինչ ենք անում մինչև մահ?

Սովորում ենք..սովորում ենք ապրել և սովորում ենք, որ ապրենք: Որ լավ ապրենք:
Սովորում ենք միշտ, անգամ հաճախ մեր կամքից անկախ, ու դա հիասքանչ է:
Սովորելը զարգանալու նախապայմանն է. իսկ եթե չենք զարգանում, էլ ինչու ենք ապրում:

Ես սիրում եմ, երբ տեսնում եմ անգլերեն սովորող "տյոտյաներին" ու "ձյաձյաներին", որոնց թիվը,  բարեբախտաբար, գնալով աճում է: Հաճելի է տեսնել, թե ինչպես է թոշակի անցած տատիկը թոռնիկին դասերում օգնելիս կրկին սովորում մոռացածը: Ավելի հաճելի է, երբ մի նստարանի ոմտ իրար կողքի նստում են 16 և 61 տարեկան ուսանողները..բայց այդպիսի բան մեր երկրում ես չեմ տեսել:
Արտասահմանում ընդունված է նորմալ ընդունել մեծ տարիքում նոր մասնագիտություն կամ անգամ առաջին մասնագիտություն ձեռք բերող մարդկանց, իսկ մեզ մոտ` ոչ: Բայց տեսնելով "եվրոպական ստանդարտների" ինտենսիվ ներթափանցումը և ադապտացումը մեր երկրում, կարող եմ հուսալ, որ այդ օրը հեռու չէ:
 Ուղղակի դժվար կլինի, քանի որ անգամ հասարակական տրանսպորտում գիրք կամ ամսագիր ընթերցող ուղևորին այնպես են նայում, կարծեղ այդ "գիտունիկը" Լուսնից հենց նոր իջավ մեր մոլորակ: Այդպիսի հայացքով Լոնդոնում նայում են այն ուղևորին, ով առանց 'կարդալիքի" է տրանսպորտ նստել: Ի միջի այլոց, տրանսպորտում միայն գրքում կարդացածը չէ, որ մեզ կրթում է: Անգամ լիքը ավտոբուսում անհարմարավետ երթևեկելիս մենք այնքան բան ենք սովորում.սովորում ենք մի կերպ կանգնել ու չուշաթափվել, չխեղդվել ու ջղայինների հետ կռիվ չանել, սովորում ենք հանդուրժել ու զիջել: Քիչ բան է?

Ախ, այդ ժամանակը...

Հարաբերականության տեսության օրինակը մեզ բացատրելիս մեր ֆիզիկայի ուսուցիչն ասում էր, որ երբ սիրուն աղջկա/տղայի կողքին ենք նստած ու իր հետ զրուցում ենք, մեզ մի ժամը մի րոպե է թվում, իսկ մի րոպեն մի ժամ է թվում, երբ չուզենալով դաս ենք անում: 

Բայց ես հիմա չեմ պատրաստվում հարաբերականության տեսությունը քննարկել:

Ես ժամանակի մասին եմ ուզում գրել..և հուսով եմ, որ ժամանակս կհերիքի, որ գրեմ, ձեր ժամանակն էլ կհերիքի, որ կարդաք:

Վերջերս կարծես ինձ անհայտ մի նախախնամությամբ ամեն ինչ, ինչ լսում եմ ու տեսնում, ժամանակի մասին է. ժամանակի մասին ֆիլմ գիտեցի անցյալ շաբաթ օրը, գիրք եմ կարդում ժամանակի մասին, հեռուստացույցով վավերագրական ֆիլմեր են ցույց տալիս ժամանակի մասին, կարդացածս հոգվածներն էլ միայն ժամանակի կառավարման, տնտեսման մասին են...Սա քիչ էր, ընկերներս էլ են սկսել միայն ու միայն ժամանակի մասին խոսել ինձ հետ. կարծես միայն դա է աշխարհում իրենց հետաքրքրում:

Ժամանակն իրոք ամենամեծ կապիտալն է, որ բոլորս ի ծնե ունենք: Միակ կապիտալն է, որ մեզ անվարձահատույց է տրվում: Անվարձահատույց? Իրոք? Սա, իհարկե, վիճարկելի դրույթ է: 

Իսկ ինչ պետք է մենք անենք, որպեսզի հնարավորինս շատ ժամանակ ունենանք? Վազենք? Դանդաղենք?

Իսկ մեզ իրոք պետք է այդ "շատ ժամանակը"? Մենք դրա կարիքն ունենք...երբ չենք հասցնում մեր գործերը...իսկ երբ հասցնում ենք ոչինչ չհասցնել...մեզ ժամանակ պետք է ավելին չհասցնելու համար?

Ժամանակից վախենում եմ...չեմ ուզում, որ այն շատ լինի նրանց համար, ում պետք չէ, ու քիչ լինի նրանց համար, ում այն երբեք չի բավարարում:

Վերջերս մի մարդու գրածն էի կարդում. նրան ասել էին, որ ապրելու մի քանի ամիս է իրեն մնացել. անբուժելի հիվանդությունը քայքայում է իր օրգանիզմը, ու նա գրում էր, թե ինչպես է օգտագործում իր ժամանակը, այդքան քիչ ժամանակը, այդքան թանկ ժամանակը: Պարզվում է, որ նա անում է այն, ինչ միշտ ուզեցել է, ու չի արել: Չէ, Լաս Վեգաս չի գնացել: Ու ոչ էլ Լոնդոնում թագուհու հետ թեյ է խմում: Նա ներողություն է խնդրել իր բոլոր սխալների համար համապատասխան մարդկանցից, այցելել է բոլոր հեռու ու մոտ բարեկամներին ու հաշտվել է նախկին կնոջը կորցնելու մտքին ու վերջինիս մի մեծ զամբյուղ ծաղիկներ է ուղարկել..հենց այնպես...Ու էլի բարի ու բարի արարքներ:

Ժամանակը թանկ է: Չէ, նկատի չունեմ միայն ժամավճարով աշխատող մարդկանց- խոսքը, իհարկե, մարմնավաճառուհիների մասին չէ- ժամանակը ավազի պես է, որքան սեղմում ենք ձեռքներումս, այնքան մատների արանքով սահում կորչում է: 

Ժամանակը տնտեսելու համար պետք չէ շտապել այն խնայելու նպատակով:

Իսկ ժամանակի մասին մտորելու վրա ժամանակ ծախսելը արդեն իսկ ժամանակի վատնում է թվում: 

Թե չէ?

 Չգիտեմ: 

Եթե այո, կներեք, որ ձեզանից խլեցի այս թանկարժեք ու թանկագին 6-7 րոպեն, իսկ եթե ոչ, խմդրում եմ գրել ձեր կարծիքներն այս հարցի շուրջ. ինձ համար կարևոր է յուրաքանյչյուրիդ կարծիքը: 

Շնորհակալ եմ:

Հ.Գ. Պարզապես արժևորենք ժամանակը, երևի:

Սովորել սովորելու կարևորության մասին

Լենին պապին հորդորում էր «Учиться, учиться, учиться»,  հայտնի ասացվածքն ասում է «Учиться никогда не поздно», իսկ մենք` երիտասարդներս շարունակում ենք համալսարանը համարել պարտադիր այցելության վայր` հաճախ մոռանալով այցի սկզբնական և ամենակարևոր նպատակի մասին:

Ինչպես գիտենք, կրթությունը կարևոր է որպես մասնագետ կայանալու համար: Բայց միայն ուսումնական պլանի առարկաները յուրացնելով` լավ մասնագետ չես դառնա: 

Պետք է սովորես սովորել ուսյալներից: 

Պետք է կարողանաս օգտվել ճիշտ աղբյուրներից: 

Պետք է կարողանաս փոխառել ոլորտում հաստատվածների փորձը, նույնն է, թե սովորես իրենց սովորածը սովորել:

Սովորելը միշտ մեծ պատիվ է եղել բանիմաց մարդկանց համար: Հնուց ի վեր գրաճանաչությունը մեծ առավելություն է եղել: Եվ այսօր, երբ մարդիկ դրա հանարավորությունն ունեն, բոլորն են տառաճանաչ: Հատուկ ծրագրավորված մեր հասարակությունում ծնողները գիտեն, որ երբ իրենց զավակը բոլորի իր 5 տարին, պիտի սկսեն հարմար դպրոց գտնեն, ուր պարտաճանաչ կամ ոչ այնքան 12 տարի շարունակ  հաճախելուց հետո  իրենց` արդեն միջնակարգ կրթություն ստացած դեռահաս-երեխան պետք է բուհ ընդունվի: Դա պարտադիր է: Այլ կերպ էլ ո՞նց: Իսկ բուհը սիրելով թե ոչ այնքան ավարտելուց և գիտելիքների շտեմարանը հարստացնելուց կամ նույն ծավալով թողնելուց հետո արդեն «տեսնենք` ոնց էրեխեն կուզի»: 

Այսինքն` սկզբունքորեն ցանկալի է գիտնական-զավակ ունենալը, բայց դե «էդքան սովորե՞լ կլնի»: Իհարկե` ոչ: Հետո «երեխա»- յին ձերդ գերազանցություն ԽԾԲ-ն կտեղաորի «նորմալ գործի» ու նա կսկսի փող վաստակել, օրինակ` որպես վարկային բաժնի մասնագետ աշխատելով` բազային բանասիրական կրթության «նախապայմանով», անգլերենի և համակարգչի լավ իմացությամբ: Դե իհրակե:

Իսկ, ասենք, այնպիսի մանրուքնե՞ր, ինչպիսիք են զանազան սեմինարներն ու թրեյնինգները, որոնք, բարեբախտաբար, ավելի ու ավելի հաճախ են կազմակերպվում մեր փոքրիկ պետության մեծ մասանգետների համար: 

Չէ´, դա անբանների գործն է. ազատ ժամանակ ունեն, թող գնան «մարդամեջ», շփվեն...

Իսկ այն, որ երթուղայինում քեզ իր հայացքով տեղդ պապիկին զիջել հորդորող տիկինը կարող է քեզ կրթել, քանիսի՞ մտքով է անցել: 

Քանի՞սն են գիտակցել, որ երբ իրենց փոքրիկ եղբոր հետ խանութ են մտնում ու տեսնում են կաթնամթերքի բաժնի հերթը,  ու ոչ թե «Նազիկ տոտային» խնդրում են իրեն շտապ «մի հատ սմետան» տալ (կարծես աշխարհը դադարել է պտտվել, ու միայն թթվասերի հրատապ առաքման դեպքում կշարժվի տեղից) , այլ լուռ գալիս կանգնում է բոլորից հետո և համբերատար սպասում են իրենց հերթին,  կրթում են իրենց փոքր եղբորը:

Կրթելը միայն ուսումնական հաստատությունների մենաշնորհը չէ: 

Դադարել ակնկալել?

Շարունակելով նախորդ թեման` կուզեմ ասել, որ անհնար է ապրել առանց ակնկալելու: Դա իմ կարծիքն է: Միգուցե ինչ-որ մեկին դա հաջողվում է: Ինձ ` ոչ: Ու դա բնավ չի վկայում այն մասին, թե ես իբր պակաս բարի եմ, կամ պակաս նվիրվող: Ամենևին էլ ոչ:

 Քանի որ շատ լավ գիտեմ, որ հարաբերությունները կառուցված են փոխադարձ շահերի վրա, ու թող ոչ ոք հրեշտակի թևիկներ չհագնի ու ինձ հակառակում չհամոզի: Ես վստահ եմ. եթե մեկը մյուսին չի կարող որևէ հարցում օգնել, նրանք երբեք չեն ընկերանա:

Քննարկման ուրիշ հարց է, որ ոմանք անպիսի մաքուր ու բարոյական շահ են ակնկալում դիմացինից, ինչպիսին են սերը, հարգանքը, ուրադրությունը, ջերմությունը: Դա բնական է: Դա նորմալ է: Դա բարոյական է: Դա մարդկային է:

Իսկ այն հարաբերությունները, որոնք հիմնված են այն հանգամանքի վրա, որ մեկը կարող է մյուսին ֆինանսական օգնություն տրամադրել` ի պատասխան միասին անցկացրած ժամանակի...այ դա հենց էլ մարդու` ինքն իրեն վաճառելն է: Գիտենք, թե ովքեր են իրենց "սերը" վաճառում:

Բայց, այնուամենայնիվ, ուզում ենք դա, թե չէ, գիտակցում ու ընդունում ենք դա, թե չէ, մենք միևնույն է ակնկալում ենք: 

Դա նման է նամակ գրելուն.երբ մենք մեկին սիրում կամ հարգում ենք, մենք նրան անտեսանելի "նամակ ենք գրում": Կախված մեր զգացմունքից հասցեատիրոջ հանդեպ` նամակի բովանդակությունը տարբեր է լինում, բայց նամակ միշտ էլ գրում են պատասխան ստանալու սպասումով:

Ակնկալում ենք միշտ, ակնկալում ենք բոլորից, ովքեր մեզ համար կարևոր են ու թանկ: Համենային դեպս` ես դա հասկացել ու ընդունում եմ, չնայած` մեծ դվարությամբ հասա սրան:

Ուրեմն` ուզում եմ, որ դադարենք նյութական և հասարակական ակնկալիքներից, այլ միայն սեր ու ուշադրություն ակնկալենք միմյանցից:

Բայց դե, ուզենք դա, թե չէ, կյանքը ծառայությունների բանկ է, որում մենք ավանդներ ենք ներդնում ու վարկեր վերցնում` միջանձնային հարաբերությունների հարթության վրա:

Պատասխան եմ ուզում

Ինձ համար կարևոր մի մարդ ինձ միշտ նախատում է, որ ես միջանձնային հարաբերություններում միշտ պատասխանի ակնկալիքով եմ առաջնորդվում: Ես էլ մի անգամ խիզախությունս բուռս հավաքեցի ու խոստովանեցի, որ դա իրոք այդպես է; Դե հա, ես այդպիսին եմ: Երևի շատ վատ է, բայց երբ ես սեր ու ջերմություն, ժամանակ ու հոգատարություն եմ նվիրում մեկին, ես սպասում եմ, որ ինքն էլ ինձ է նվիրելու;
Իսկ նա ասում է, որ դա սխալ է:
Հա, տսականորեն սխալ է: Պետք է` լավություն անել, ու մոռանալ..ես դա գիտեմ..շատ եմ լսել...Աստվածաշնչում էլ եմ կարդացել տենց մի միտք, եթե չեմ սխալվում: Բայց ախր ոնց...
Եթե ես դադարեմ մեկից մի բան ակնկալել ես կդադարեմ նրան իրոք սիրել: Եվ այն, որ երբ ես մի կտոր սեր եմ տալիս մեկին ու սպասում եմ նրա պատասխան մի կտոր սիրուն բնավ չի նշանակում, որ ես առանց հենց այդ կտոր սիրո չեմ կարող, չէ: Ուղղակի բոլոր նորմալ մարդկանց պես ես սիրում եմ հասկացված, սիրված ու գնահատված լինել: Իսկ երբ դիմացինս ինձ ցույց չի տալիս, որ ես իր համար թանկ եմ...

Մի խոսքով, մարդիկ, ում ես նվիրել եմ իմ սերն ու ջերմությունը, ու ով չի պատասխանել ամբողջ ծավալով...Վերադարձրեք իմ վատնած ռեսուրսները, ես դրանց կարիքն ունեմ: Կան մարդիկ, որքեր դա գնահատում են: Կան մարդիկ,ում դա պետք է: